Prof. Monika Burzyńska: Zdrowie zaczyna się w dzieciństwie

Dodano:
Prof. Monika Burzyńska Źródło: Archiwum prywatne
Miażdżyca może rozwijać się już w młodym wieku, a nadciśnienie, otyłość i podwyższony cholesterol w dzieciństwie zwiększają ryzyko chorób serca w dorosłości. – Profilaktykę warto zaczynać od najmłodszych lat – mówi prof. Monika Burzyńska.

Profilaktyka chorób sercowo-naczyniowych nie powinna zaczynać się dopiero w gabinecie kardiologa. Jej początki sięgają dzieciństwa, a nawet okresu prenatalnego. To właśnie wtedy kształtują się nawyki i uwarunkowania zdrowotne, które mogą wpływać na kondycję układu krążenia przez kolejne dekady życia.

Choroby sercowo-naczyniowe kojarzymy zwykle z dorosłością. Nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, choroba wieńcowa czy zawał serca najczęściej pojawiają się w rozpoznaniach pacjentów w średnim i starszym wieku. Ich podłoże może jednak kształtować się znacznie wcześniej. Proces miażdżycowy rozpoczyna się już w młodym wieku, a czynniki ryzyka obecne w dzieciństwie mogą oddziaływać na zdrowie układu krążenia przez całe życie. Dlatego o zdrowym sercu nie powinniśmy myśleć dopiero wtedy, gdy pojawią się pierwsze niepokojące wyniki badań lub objawy choroby. Profilaktyka powinna zaczynać się odpowiednio wcześnie i obejmować zarówno kształtowanie zdrowych nawyków, jak i rozpoznawanie oraz ograniczanie czynników ryzyka.

Od zdrowego dzieciństwa do zdrowego starzenia się

Profilaktykę chorób sercowo-naczyniowych warto postrzegać w perspektywie całego życia. Coraz częściej mówimy o pomyślnym starzeniu się, czyli nie tylko o długim życiu, ale przede wszystkim o zachowaniu sprawności fizycznej i poznawczej, samodzielności oraz dobrej jakości życia w starszym wieku. Ten proces nie zaczyna się po 60. roku życia. Jego fundamenty powstają znacznie wcześniej – w dzieciństwie i młodości, poprzez kształtowanie nawyków, ograniczanie ekspozycji na czynniki ryzyka oraz tworzenie środowiska sprzyjającego zdrowiu. Prawidłowa masa ciała, dobra kondycja układu krążenia, właściwe ciśnienie tętnicze i korzystny profil lipidowy nie są wyłącznie kwestią aktualnego stanu zdrowia. Mają znaczenie również dla ryzyka chorób w kolejnych etapach życia. Troska o serce dziecka jest więc inwestycją w zdrowie dorosłych i przyszłych seniorów. Im wcześniej podejmiemy działania profilaktyczne, tym większa szansa, że ich efekty będą widoczne przez wiele następnych lat.

Serce nie czeka na dorosłość

Nadwaga i otyłość, podwyższone ciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, mała aktywność fizyczna czy nieprawidłowe nawyki żywieniowe nie pojawiają się nagle w wieku czterdziestu czy pięćdziesięciu lat. Często mają swoje początki w dzieciństwie i stopniowo utrwalają się wraz z kolejnymi latami życia. W badaniu opublikowanym w 2022 r. w New England Journal of Medicine wykazano, że pięć czynników obecnych w dzieciństwie i młodości – BMI, ciśnienie skurczowe, cholesterol całkowity, triglicerydy i palenie tytoniu – wiązało się z występowaniem incydentów sercowo-naczyniowych w dorosłości.

Szczególne znaczenie mają zaburzenia gospodarki lipidowej. Podwyższone stężenie cholesterolu LDL, zwłaszcza utrzymujące się przez wiele lat, sprzyja rozwojowi miażdżycy. Warto pamiętać również o rodzinnej hipercholesterolemii – uwarunkowanej genetycznie chorobie, która może prowadzić do bardzo wysokiego stężenia cholesterolu i przedwczesnych incydentów sercowo-naczyniowych. Jej rozpoznanie w dzieciństwie ma szczególne znaczenie, ponieważ pozwala odpowiednio wcześnie rozpocząć postępowanie ograniczające ryzyko powikłań.

Nie oznacza to oczywiście, że każde dziecko z nadmierną masą ciała czy nieprawidłowym wynikiem lipidogramu zachoruje w przyszłości na chorobę serca. Oznacza natomiast, że czynników ryzyka nie należy lekceważyć ani odkładać ich oceny na późniejsze lata. Profilaktyka powinna polegać nie tylko na reagowaniu na już rozpoznane problemy, lecz przede wszystkim na zapobieganiu ich rozwojowi i wczesnym identyfikowaniu nieprawidłowości.

Codzienne wybory budują zdrowie serca

Podstawą profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych jest styl życia. Sposób odżywiania, poziom aktywności fizycznej, jakość snu i codzienne nawyki wpływają na rozwój młodego organizmu, masę ciała, ciśnienie tętnicze oraz metabolizm lipidów i glukozy.

Dieta dziecka powinna opierać się na różnorodnych, jak najmniej przetworzonych produktach. Warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe, ryby i źródła nienasyconych kwasów tłuszczowych powinny stopniowo stawać się naturalną częścią codziennego jadłospisu. Warto ograniczać nadmiar soli, słodzone napoje, słodycze oraz żywność wysokoprzetworzoną, szczególnie bogatą w cukry, sól i niekorzystne tłuszcze. Nie chodzi jednak o tworzenie listy zakazów ani o budowanie atmosfery kontroli wokół jedzenia. Celem jest kształtowanie nawyków, które będą wspierać zdrowie także w dorosłości.

Równie ważna jest regularna aktywność fizyczna. Wspiera rozwój układu krążenia, poprawia wydolność organizmu, korzystnie wpływa na ciśnienie tętnicze, metabolizm i samopoczucie. Powinna być naturalną i atrakcyjną częścią dnia – zabawą, jazdą na rowerze, spacerem, tańcem czy sportem dopasowanym do możliwości i zainteresowań dziecka. Zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia dzieci i młodzież w wieku 5–17 lat powinny podejmować średnio co najmniej 60 minut dziennie aktywności fizycznej o umiarkowanej lub dużej intensywności. Jednocześnie, w skali świata, aż 81 proc.% nastolatków nie osiąga zalecanego poziomu aktywności fizycznej. Warto również ograniczać długotrwałe siedzenie i czas spędzany przed ekranami, a także dbać o odpowiednią ilość snu i regenerację.

Profilaktyka zdrowego serca to zatem nie pojedyncze zalecenie, lecz całokształt codziennych zachowań, które wspierają prawidłowy rozwój i ograniczają ryzyko chorób w przyszłości.

Wczesne rozpoznanie ma znaczenie

Zdrowy styl życia jest fundamentem profilaktyki, ale nie zastępuje opieki medycznej. Niektóre czynniki ryzyka mogą występować również u dzieci, które nie mają nadmiernej masy ciała i nie zgłaszają żadnych dolegliwości. Dotyczy to między innymi nadciśnienia tętniczego, zaburzeń lipidowych i rodzinnej hipercholesterolemii. Dlatego tak ważne są regularne wizyty profilaktyczne, ocena rozwoju dziecka, pomiary ciśnienia tętniczego zgodnie z zaleceniami oraz diagnostyka dostosowana do wieku, indywidualnych wskazań i wywiadu rodzinnego. Szczególną uwagę należy zwrócić na dzieci, w których rodzinach występowały przedwczesne zawały serca, udary mózgu lub rozpoznano zaburzenia lipidowe. Informacje o chorobach sercowo-naczyniowych u rodziców i bliskich krewnych mogą być istotną wskazówką dla lekarza i pomóc w podjęciu decyzji o dalszej diagnostyce.

Wczesne wykrycie nieprawidłowości daje możliwość wdrożenia odpowiedniego postępowania, zanim rozwiną się odległe konsekwencje zdrowotne. To szczególnie ważne w przypadku chorób uwarunkowanych genetycznie, w których długotrwała ekspozycja na niekorzystne czynniki ryzyka może prowadzić do przedwczesnego rozwoju miażdżycy.

Zdrowe serce to nasza wspólna odpowiedzialność

Nie można oczekiwać, że za zdrowie dziecka odpowiadać będzie wyłącznie ono samo albo jego rodzice. Wybory zdrowotne nie zapadają w próżni. Wpływają na nie warunki życia, dostępność bezpiecznych miejsc do aktywności fizycznej, oferta żywieniowa w szkołach, reklama produktów spożywczych, organizacja czasu wolnego i wzorce obecne w najbliższym otoczeniu.

Rodzina odgrywa fundamentalną rolę, ponieważ dzieci uczą się przede wszystkim przez obserwację. Trudno zachęcić je do regularnego ruchu, jeśli dorośli sami unikają aktywności, i trudno budować dobre nawyki żywieniowe, gdy wspólne posiłki są przypadkowe, a podstawą diety stają się produkty wysokoprzetworzone.

Odpowiedzialność za tworzenie warunków sprzyjających zdrowiu spoczywa jednak także na szkołach, samorządach, systemie ochrony zdrowia i instytucjach publicznych. Z perspektywy zdrowia publicznego kluczowe jest, aby profilaktyka chorób sercowo-naczyniowych była dostępna dla wszystkich dzieci, niezależnie od miejsca zamieszkania i sytuacji materialnej rodziny. Edukacja zdrowotna, programy profilaktyczne, zdrowe środowisko szkolne, dostęp do aktywności fizycznej oraz sprawna opieka profilaktyczna powinny tworzyć spójną politykę zdrowotną.

Nie wystarczy mówić ludziom, jak mają żyć. Trzeba również tworzyć warunki, w których zdrowe wybory są łatwiejsze i bardziej dostępne. To jeden z najważniejszych wymiarów profilaktyki populacyjnej.

Profilaktyka dziś – zdrowsze serca w przyszłości

Efektów profilaktyki rozpoczętej w dzieciństwie często widać od razu. Jej znaczenie ujawnia się często dopiero po wielu latach, kiedy okazuje się, że odpowiednio wcześnie ukształtowane nawyki, ograniczenie czynników ryzyka i rozpoznanie nieprawidłowości pozwoliły uniknąć poważnych problemów zdrowotnych. Nie chodzi o wychowywanie dzieci w lęku przed chorobami ani o podporządkowanie dzieciństwa rygorystycznym zasadom. Chodzi o to, by ruch, wartościowe odżywianie, odpowiednia regeneracja i troska o zdrowie stały się naturalną częścią codzienności. Równie ważne jest zapewnienie dzieciom dostępu do profilaktycznej opieki medycznej i odpowiednio wczesnej diagnostyki. Jeśli chcemy, aby przyszłe pokolenia rzadziej chorowały na schorzenia sercowo-naczyniowe, dłużej zachowywały sprawność i cieszyły się dobrą jakością życia, musimy zacząć działać już dziś. Zdrowe serce w dorosłości i starości ma swoje początki w dzieciństwie.

Prof. Monika Burzyńska – Kierownik Pracowni Badań Nad Pomyślnym Starzeniem Się w Katedrze Gerontokardiologii i Medycyny Rodzinnej CMKP. Kierownik Obserwatorium Zdrowia Populacyjnego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Źródło: NewsMed
Proszę czekać ...

Proszę czekać ...

Proszę czekać ...

Proszę czekać ...